Við mælum með þessari vönduðu úttekt Kveiks.
Hafið í kringum Ísland hefur reynst fjársjóðskista. Villtur fiskur er hífður upp úr djúpinu í tonnavís og skilar milljarða króna tekjum. En síðustu ár hafa annars konar sjávarnytjar færst í vöxt, hálfgerður landbúnaður í sjó, þar sem fiskur er alinn í opnum sjókvíum í stórum stíl. Sjókvíaeldinu fylgir atvinna en líka umhverfisáhrif. Andstaða við uppbygginguna hefur almennt ekki verið mjög hávær meðal heimamanna í fiskeldisplássum. En á Seyðisfirði, þar sem norska fyrirtækið Ice Fish Farm* hyggur á uppbyggingu, er mótmælt af krafti.
„Fiskeldi í þessum skala, sem er verið að tala um hérna, í opnum sjókvíum, er bara óboðleg aðferð til matvælaframleiðslu í dag,“ segir Sigfinnur Mikaelsson, einn af talsmönnum náttúruverndarsamtaka sem nefnast VÁ og voru stofnuð sérstaklega til að berjast gegn sjókvíaeldi í Seyðisfirði.
„Við sjáum bara mengunina sem kemur frá þessu,“ segir hann. Hann nefnir líka erfðablöndun við villta laxastofna og velferð dýra. „Það er bara allt sem mælir gegn fiskeldi í opnum sjókvíum orðið í dag.“
Ice Fish Farm hefur leyfi til að reka eldisstöðvar í fjórum fjörðum á Austurlandi: Reyðarfirði, Fáskrúðsfirði, Stöðvarfirði og Berufirði. Brátt gæti Seyðisfjörður bæst við. Fyrirtækið hefur sótt um leyfi til að ala allt að 10.000 tonn af laxi í firðinum, á þremur eldissvæðum: í Sörlastaðavík, Selsstaðavík og Skálanesbót.
Í umhverfismati taldi Skipulagsstofnun að sjókvíaeldið í Seyðisfirði kæmi til með að hafa neikvæð samlegðaráhrif með öðru eldi á Austfjörðum á erfðablöndun við villta laxa, botndýralíf, eðlisþætti sjávar, ásýnd og hættu á að laxalús berist í villta laxfiska.
En fleira en bein áhrif á náttúruna hefur verið fært fram sem rök gegn sjókvíaeldi í Seyðisfirði, þar á meðal hætta á ofanflóðum. Skipulagsstofnun taldi ákveðna óvissu vera um áhrif náttúruvár í Seyðisfirði á eldisbúnað, enda gætu atburðir eins og ofanflóð leitt til skemmda á búnaði með þeim afleiðingum að fiskur slyppi.
FARICE-1-sæstrengurinn, sem er ein af samskiptaæðum Íslands við heiminn, kemur líka í land á Seyðisfirði. Skipulagsstofnun segir að brýnt sé að gæta þess að botnfestingar sjókvía verði ekki innan helgunarsvæðis strengsins sem er hátt í kílómetra breitt — það er ekki lítið í þröngum firði.
En annað vekur líka athygli þegar áform um eldi í Seyðisfirði eru skoðuð — það atriði á reyndar ekki bara við á Seyðisfirði heldur víða á Austfjörðum og Vestfjörðum og snertir öryggi sjófarenda.
Skipulagsstofnun benti á að landfræðilegar aðstæður og skipaumferð settu staðsetningu sjókvía í Seyðisfirði þröngar skorður og sagði að mikilvægt væri að tryggja að fiskeldi hefði ekki áhrif á siglingaleiðir eða öryggi sjófarenda.
…
Eitt dæmi er í Ísafjarðardjúpi. Fengist hefur leyfi fyrir sjókvíaeldi eða sótt hefur verið um leyfi fyrir því á alls 17 stöðum.
Núverandi og fyrirhuguð sjókvíaeldissvæði í Ísafjarðardjúpi eru á 17 stöðum.
„Við höfum kannski fyrst og fremst áhyggjur af forgangsröðinni,“ segir Georg, hvort komi fyrst, nytjar eða öryggi sjófarenda og almannaöryggi.
„Fáfarnar hafnir þurfa að vera greiðfærar í það minnsta varðskipum Landhelgisgæslunnar og öðrum ef til náttúruvár kemur,“ segir hann.
„Við vitum að það eru leyfi fyrir fiskeldi í siglingaleið sem er hvítur ljósgeisli,“ segir Jón Gunnar Jónsson, forstjóri Samgöngustofu. Hvort eldiskvíar séu í hvítum ljósgeisla í dag þekki hann ekki sjálfur. Í það minnsta sé í skipulagi sá möguleiki fyrir hendi.
„Það getur verið stóralvarlegt mál,“ segir Georg Lárusson. „Sjómenn og sæfarendur almennt, hvort sem þeir eru héðan frá Íslandi eða annars staðar frá, treysta sjókortum.“
…
Hverfum aftur vestur í Ísafjarðardjúp. Þegar siglt er um Djúpið milli Bolungarvíkur og Ísafjarðar er gjarnan siglt með ströndinni undir Óshlíð, eins og gögn á vefsíðunni MarineTraffic gefa til kynna: því rauðara sem svæðið er, þeim mun meiri umferð.
„Þetta er nú oft á tíðum erfið siglingaleið og hefur reynst mönnum hættuleg í gegnum árin,“ segir Georg. Smærri bátar reyni að sigla hlémegin inn og út firði, njóta skjóls af landinu, og vera þá nær landinu frekar en hitt, segir hann.
En nú hefur fyrirtækið Arnarlax sótt um að setja upp sjókvíaeldi í miðri þessari leið. Samkvæmt opinberum gögnum myndi eldissvæðið lenda alfarið innan hvíta ljósgeirans frá Arnarnesvita sem vísar sjófarendum örugga leið í átt til Ísafjarðar.
„Mér sýnist, eins og þú bentir mér á, að það sé búið að setja út svæði til fiskeldis á afar krítískum stað undir Óshlíðinni,“ segir Georg við Kveik. „Sem mun þá þvinga báta sem að fara þarna á milli til þess að fara verulega langt út fyrir, og út á mitt Djúp. Og það hefur reynst mönnum skeinuhætt oft á tíðum.“
Í tillögu að nýju strandsvæðisskipulagi fyrir Vestfirði er gert ráð fyrir eldissvæðinu í hvíta ljósgeiranum og siglingaleið merkt utar í Djúpinu. Það er reyndar hugsanlegt að sum skip og bátar gætu siglt milli sjókvía og strandar og þannig komist hjá því að fara út fyrir eldissvæðið.
…
Á Seyðisfirði lýsa náttúruverndarsinnar líka áhyggjum af úrgangi frá sjókvíaeldi. Skipulagsstofnun taldi að áhrif vegna uppsöfnunar lífræns úrgangs á sjávarbotni í Seyðisfirði yrðu talsvert neikvæð á takmörkuðu svæði undir og nærri eldisstað en áhrifin myndu minnka með aukinni fjarlægð frá eldinu.
„Það getur enginn sagt að fóðrið og skíturinn fari inn öðru megin og út hinum megin,“ segir náttúruverndarsinninn Sigfinnur Mikaelsson. Þetta komi til með að dreifast um fjörðinn og drepa lífríkið sem fyrir er með tímanum.
..Sigfinnur rak sjálfur sjókvíaeldi í Seyðisfirði á árum áður en nú berst hann gegn því. Hann segist sjálfur hafa lent í ýmsum neikvæðum fylgifiskum eldisins á sínum tíma.
„Mengunarhlutinn í þessu, óþverrinn í kringum þetta, myndirnar sem hafa verið sýndar hérna í sjónvarpinu eins og af særðum fiski, dauðum fiski. Þetta er allt sem maður var búinn að ganga í gegnum,“ segir Sigfinnur. Dýravelferð sé ömurlega léleg í kringum sjókvíaeldi.
…
Það er ekki nema um eitt ár síðan Ásrún Mjöll Stefánsdóttir fluttist til Seyðisfjarðar en hún bauð sig fram í sveitarstjórn í vor og náði sæti. Hún er gagnrýnin á áform Ice Fish Farm um laxeldi í firðinum.
Spurð hvort fiskeldi eigi síður heima á Seyðisfirði en annars staðar á Austfjörðum og á Vestfjörðum segir hún að það fari „örugglega algjörlega eftir því hvern þú spyrð.“
Á Seyðisfirði hafi átt sér stað „ýmis þróun og uppbygging sem kannski á ekki samleið með fiskeldi,“ segir Ásrún Mjöll og nefnir LungA-skólann. „Þar sem kemur fólk úr ýmsum áttum, til dæmis með hérna nýja námsbraut, sjálfbærninámsbraut. Þetta á ekki mikla samleið með því.“
Einnig sé mikil ferðaþjónusta á Seyðisfirði „sem þetta á kannski heldur ekki samleið með,“ segir hún.
Athygli vekur að Skipulagsstofnun taldi að áhrif fiskeldis á samfélag væru óvissu háð, en gætu orðið talsvert eða verulega neikvæð ef ekki næst sátt um framkvæmdina í nærsamfélaginu. Þetta byggði Skipulagsstofnun meðal annars á fjölda athugasemda í umhverfismatsferlinu og undirskriftalista íbúa gegn áformunum.
…
Myndin sýnir sjókvíastæði við Ísafjarðardjúp:
