Tvær helstu röksemdir stuðningsfólks sjókvíaeldis á laxi eru atvinnusköpun og útflutningstekjur. Atvinnusköpunin er þó ekki meiri en svo að bein ársverk við sjókvíaeldi eru um 330 talsins, sem er um 100 fleiri ársverk en hjá pizzakeðjunni Domino’s. Það er allt og sumt.
Skoðum þá útflutningstekjurnar. Útflutningsverðmæti sjókvíaeldislax var í fyrra um 42 milljarðar króna og hefur vaxið hratt á undanförnum árum. Allir sem hafa komið að rekstri vita hins vegar að ekki dugar að skoða tekjurnar einar og að vöxtur án arðsemi er einskis virði. Þess vegna þarf að skoða:
1) Hver er arðsemi rekstursins?
2) Hvað kostar að skapa tekjurnar?
Svarið við spurningu 1) er einfalt. Arðsemin er engin. Þvert á móti er látlaust tap af sjókvíaeldi við Ísland. Samanlagt tapaði iðnaðurinn um 42 milljónum króna hvern einasta dag ársins í fyrra, alls um 15,3 milljörðum króna árið 2025, og hrikalegur taprekstur hefur haldið áfram á þessu ári.
Hvað þá með útflutninginn? Er sjókvíaeldi á laxi að skapa útflutningsverðmæti svo einhverju nemur fyrir þjóðarbúið?
Ekki er það svo gott.
Miðað við uppgjör Kaldvíkur, sem starfrækir sjókvíaeldi á Austfjörðum, fyrir fyrsta ársfjórðung 2026, hefur verið verulegur gjaldeyrishalli á rekstri félagsins á því tímabili. Með öðrum orðum, mun meira hefur farið úr landi af gjaldeyri en fékkst fyrir útflutning fyrirtækisins á eldislaxi á þessu tímabili.
Þegar 2025 er gert upp hjá Kaldvík kemur í ljós að hrein gjaldeyrissköpun fyrirtækisins hefur verið innan við 11 prósent af veltunni (líklega um 1,8 milljarður). Ástæðan fyrir þessu hlálega lága hlutfalli er að aðföng fyrirtækisins – fyrst og fremst fóður – eru meira eða minna innflutt auk þess sem skuldir eru að stærstu leyti við erlendar lánastofnanir, rétt eins og á líka við um Arnarlax og Arctic Fish, hin tvö stóru sjókvíaeldisfyrirtækin.
Gjaldeyririnn streymir sem sagt úr landi í stórum stíl fyrir þessa þætti, að viðbættum greiðslum fyrir ráðgjöf, stjórnun og aðra þjónustu frá erlendu móðurfélögunum.
Meint gjaldeyrissköpun sjókvíaeldisins er beinlínis hlægileg í samanburði við stærstu útflutningsgrein landsins, ferðaþjónustuna, þar sem gjaldeyrisframleiðslan er um 55 til 60 prósent af veltu. Sama tala fyrir útgerðina er á milli 70 til 75 prósent.
Furðulegt er að atvinnuvegaráðherra virðist engan áhuga hafa á að skoða hvort opið sjókvíaeldi sé yfirhöfuð gáfulegur rekstur fyrir þjóðarbúið.
Og athugið að við erum ekki byrjuð að reikna með í dæmið það tjón sem ráðherra vill heimila sjókvíaeldisfyrirtækjunum að valda áfram á lífríki og náttúru Íslands, og þar með verðmætum sem hafa verið nýtt hér af öðrum með sjálfbærum hætti áratugum saman.
Myndin sýnir löndun Arctic Fish á sjálfdauðum eldislaxi á Þingeyri.