„Að mati Landssambandsins er sérstaklega gagnrýnivert að atvinnuvegaráðherra hefur sagt opinberlega að frumvarpið feli ekki í sér nýtt kvótakerfi — þótt ákvæði frumvarpsins segi aðra sögu. Ákvæði frumvarpsins um laxahlut eru byggð á ákvæðum fiskveiðistjórnunarlaganna um aflahlutdeild — sem í daglegu tali er kölluð kvóti. Frumvarpið kveður á um að laxahlutur verði framseljanlegur, leigjanlegur og veðsetjanlegur með nákvæmlega sama hætti og kvótinn.“
Þetta er mikilvægur kafli úr grein eftir Jóhann Helga Stefánsson framkvæmdastjóra Landssambands veiðifélaga (LV). Hann er mikilvægur vegna þess að svo virðist sem víða vanti skilning á að ef lagareldisfrumvarp atvinnuvegaráðherra verður að lögum skapar það nýtt kvótakerfi byggt á fiskveiðistjórnarkerfinu.
Sá grundvallarmunur er þó að ólíkt fiskveiðistjórnunarkerfinu, sem á að tryggja sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda þjóðarinnar, mun laxahlutur atvinnuvegaráðherra festa í sessi einstaklega ósjálfbæran og mengandi iðnað, sem skaðar náttúru og lífríki Íslands og verðmæti bænda í sveitum landsins. Rétt einsog með kvótakerfinu munu laxahluturinn hins vegar færa örfáum að gjöf réttindi sem þeir greiddu ekkert fyrir en geta nú framselt eða leigt.
Furðulegt hefur verið að hlusta á atvinnuvegaráðherra afneita bæði opinberlega og gagnvart félögum sínum í stjórnarmeirihlutanum á þingi, samkvæmt okkar heimildum, að laxahlutur lagareldisfrumvarps hennar búi til nýtt kvótakerfi.
Við hjá Íslenska náttúruverndarsjóðnum vitum betur.
Haustið 2023 var okkur boðið ásamt félögum okkar hjá NASF og LV til meints samráðs í Matvælaráðuneytinu, einsog Atvinnuvegaráðuneytið hét þá, um nýtt frumvarp um lagareldi. Þáverandi ráðherra Svandís Svavarsdóttir hafði sett þessa vinnu af stað af miklum metnaði og áhuga en varð frá hvarf vegna veikinda þegar verkið var nýhafið.
Sá sem stýrði vinnunni innan ráðuneytisins var Kolbeinn Árnason, skrifstofustjóri fiskeldis og fyrrum framkvæmdastjóri SFS. Á einum af fyrstu samráðsfundunum útskýrði hann fyrir okkur laxahlutinn og að fyrirmyndin væri einmitt fiskveiðistjórnunarkerfið.
Af hverju atvinnuvegaráðherra vill ekki kannast við þess tengingu er furðulegt. Ekki þarf annað en að bera saman orðalag lagareldisfrumvarps hennar við lög um stjórn fiskveiða til að sjá skyldleikann. Heilu kaflarnir eru orðrétt þaðan.
Hin meinta samráðsvinna sem okkur var boðið til veturinn 2023 til 2024 fór ekki vel. Svandís varð fá að hverfa vegna í veikinda í desember 2023 .Katrín Jakobsdóttir leysti hana af sem matvælaráðherra þar til hún kvaddi og fór í forsetaframboð í apríl 2024 og það kom í hlut Bjarkeyjar Olsen að leggja fram hið nýja lagareldisfrumvarp fram á þingi bókstaflega tveimur vinnudögum eftir að hún kom í ráðuneytið. Hver þeirra þriggja bar pólitíska ábyrgð á frumvarpinu er sérstakt umhugsunarefni.
Þegar þarna var komið við sögu var SFS búið að ná öllu sínu fram í matvælaráðneytinu í þessu furðulega samráðsferli. Það var allan tímann undir stjórn áðurnefnds Kolbeins, sem varð á dögunum ráðuneytisstjóri Atvinnuvegaráðuneytisins. Hann hefur líka stýrt þeirri útgáfu lagareldisfrumvarpsins sem Alþingi hefur nú til meðferðar og byggir að stærstum hluta á þeirri vinnu sem hófst 2023. Nú hafa hins vegar bæst við enn verri kaflar sem munu valda stórslysi ef frumvarpið verður óbreytt að lögum.
Við mælum eindregið með lestri á grein Jóhanns Helga.
Frumvarp atvinnuvegaráðherra til laga um lagareldi felur í sér grundvallarbreytingu á stjórn sjókvíaeldis. Þar er lagt til að komið verði á nýju kvótakerfi í formi svokallaðs laxahlutar — og að allur sá réttur verði afhentur núverandi rekstraraðilum án útboðs og án endurgjalds til ríkisins. Þetta þýðir í reynd að verðmæt opinber auðlind verður færð varanlega í hendurnar á stórum einkafyrirtækjum án þess að þjóðin fái greitt fyrir.
Sérstaklega vekur athygli að sá laxahlutur sem frumvarpið hyggst úthluta án endurgjalds mun að verulegu leyti enda í höndum fyrirtækja sem eru undir stjórn norskra eldisrisa. Með öðrum orðum er verið að færa verðmæt og framseljanleg réttindi yfir íslenskri auðlindanýtingu til aðila sem eru að stórum hluta í erlendri eigu, endurgjaldslaust. Ávinningurinn rennur þannig til erlendra eigenda, en efnahagslegur og umhverfislegur kostnaður starfseminnar situr eftir hjá bændum, landeigendum og öðrum sem reiða sig á heilbrigð vistkerfi og villta laxastofna.
Landssamband veiðifélaga telur óásættanlegt að svo afdrifarík ákvörðun sé tekin í skjóli nætur. Að mati Landssambandsins er sérstaklega gagnrýnivert að atvinnuvegaráðherra hefur sagt opinberlega að frumvarpið feli ekki í sér nýtt kvótakerfi — þótt ákvæði frumvarpsins segi aðra sögu. Ákvæði frumvarpsins um laxahlut eru byggð á ákvæðum fiskveiðistjórnunarlaganna um aflahlutdeild — sem í daglegu tali er kölluð kvóti. Frumvarpið kveður á um að laxahlutur verði framseljanlegur, leigjanlegur og veðsetjanlegur með nákvæmlega sama hætti og kvótinn.
Á sama tíma og frumvarpið úthlutar hundruðum milljarða til stórfyrirtækja í eldi, með geigvænlegum afleiðingum fyrir villta íslenska laxastofna, kveður það á um afnot af jörðum um allt land í þágu eldisins án samþykkis landeigenda eða veiðiréttarhafa.
Landssamband veiðifélaga skorar á ráðherra að falla frá áformum um kvótavæðingu sjókvíaeldis og ókeypis kvótaúthlutun til stórfyrirtækja á sama tíma og réttindi landeigenda og veiðiréttarhafa eru skert. Auðlindir landsins eiga ekki að verða að ókeypis eignargrundvelli fárra stórfyrirtækja á kostnað almennings í landinu.