Furðulegt var að hlusta á sviðstjóra fersksvatnssviðs Hafrannsóknastofnunar ræða í fréttatíma RÚV um „mótvægisaðgerðir“ sem ástæðu fyrir því að áhættmat erfðablöndunar og leyfilegt eldismagn eldislax í sjókvíum verði mögulega ekki lækkað.
Mótvægisaðgerðir hafa hvergi virkað, hvorki hér né annars staðar.
Sami sviðsstjóri sagði haustið 2023 að áhættumatið væri sprungið, í kjölfar þess að Arctic Fish missti frá sér eldislaxa sem fundust í kjölfarið í um 50 ám um allt land.
Það áhættumat sem Hafrannsóknastofnun sendi frá sér fyrst 2017 og uppfærði 2020 reyndist þegar tiltók fullkomlega ónýtt plagg.
Í rýni vísindamanna Alþjóða hafrannsóknaráðsins (ICES) á áhættumatinu (gefið út í mars á þessu ári) eru höfundar þess nánast kjöldregnir fyrir hvaða forsendur þeir gefa sér. ICES tekur þar undir ábendingar um alvarlega galla sem við hjá IWF, Landssambandi veiðifélaga, NASF og fleiri höfum ítrekað vakið athygli á.
Í ráðgjöf ICES er bent á að margir þættir áhættumatsins eru byggðir á röngum forsendum. Þar á meðal eru stofnstærð villtra laxastofna, fjöldi stroklaxa og lífslíkur þeirra og að ekki sé tekið tillit til minni stofna villtra laxa.
Vísindmenn ICES segja að slíkt van- eða ofmat verði til þess að ráðgjöf Hafrannsóknastofnunnar um hversu mikið magn af eldislaxi megi ala í sjókvíum hér við land, án þess að villtum laxastofnum verði spillt, sé ekki í samræmi við varúðarregluna (e. precautionary principle).
Við skulum athuga að öll önnur ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar um nýtingu á auðlindum, til dæmis veiðar í sjó, byggir á þessu grundvallarsjónarmiði. Stjórnendur Hafrannsóknarstofnunar þurfa að útskýra af hverju þeir ákváðu á sínum tíma að hverfa frá þessum prinsippum í ráðgjöf sinni um sjókvíaeldi á laxi og villta laxastofna.
Staðfest erfðablöndun eldislax við villta laxastofna er komin yfir 11 prósent í ám víðsfjarri eldissvæðunum. Þó er magn af eldislaxi í sjókvíum innan við helmingur þess sem vísindamenn stofnunarinnar sögðu að ætti ekki að hafa nein áhrif á villta laxinn. Villurnar í áhættumatinu er því ekki af minni gerðinni.
Ef við erum að lesa rétt í orð sviðstjóra Hafrannsóknastofnunarinnar, um að stofnunin ætli sér ekki að leggja til minna magn af eldislaxi í sjókvíum, er dagljóst að stofnuninni og starfsmönnum hennar verður stefnt samstundis fyrir dóm ef slík ráðgjöf birtist.
Opinberar stofnanir stýra sér ekki sjálfar. Þær ákvarðanir sem eru teknar í þeirra nafni eru mannanna verk. Eðlilegt er að láta reyna á hvort þeir beri ekki persónulega ábyrgð á ákvörðunum sínum.
Rýni ICES, tölfræðigreiningar sem sýna alvarlegar villur í áhættumatinu og umfram allt þegar staðfest erfðablöndun og fjöldi eldislaxa langt yfir mörkum í ám, tryggja að slíkur málarekstur stendur á traustum grunni. Ólikt hinum afleitu heimasmíðuðu forsendum höfunda áhættumatsins.
Hér má lesa viðtal við sviðstjóra Hafró frá 2023.
Grein Jóns Kaldal sem fjallar um áhættumatið 2023.