Tvö sjókvíeldisfyrirtæki á Vestfjörðum eru nú að dæla gríðarlegu magni af lyfjafóðri í tugi sjókvía á sex eldissvæðum í Dýrafirði og Arnarfirði fyrir vestan. Fóðrið heitir Slice og er til höfuðs fiskilús sem hefur breiðst hratt út á eldislöxunum í þessu fjörðum.
En hvað er lúaslyfið Slice og hvað verður um það þegar það fellur til botns í fjörðunum okkar?
Til að berjast gegn laxa- og fiskilús í opnu sjókvíaeldi er sums staðar gripið til fóðurblöndunnar Slice. Virka efnið í blöndunni heitir emamaktín bensóat og er öflugt taugaeitur sem dregur lúsina til dauða með því að lama taugaboðkerfi hennar.
Vandinn er sá að lúsin er ekki eina lífveran með þetta viðkvæma kerfi.
Þetta er það sem vísindin segja um feril efnisins og umhverfisáhrif þess í sjónum:
🦀 Bein ógn við öll villt krabbadýr.
Laxalús er liðdýr (krabbadýr). Virkni Slice er sértæk fyrir þennan hóp og því eru villtar botnlífverur af sömu fylkingu sérstaklega viðkvæmar. Þetta á meðal annars við um:
- Botnkrabba (t.d. bogkrabba og trjónukrabba)
- Rækjur og leturhumar
- Marflær og smærri botnkrabba sem mynda mikilvægan grunn í fæðukeðjunni fyrir aðra sjávarlífverur og fugla.
Þar sem efnið safnast fyrir í miklum styrk veldur það beinum dauða. Í minni styrk veldur það því sem vísindamenn kalla langvinn og hægdrepandi áhrif (sub-lethal effects) með truflun á hamskiptum, hreyfigetu, æxlun og varnarhegðun dýranna.
Aðrar lífverur á borð við skeldýr, snigla og burstaorma þola efnið betur, en lífræni úrgangurinn sem fylgir fóðrinu getur samt sem áður valdið alvarlegum súrefnisskorti á botninum.
🌊 Hvernig hafnar eitrið á botninum?
- Óétið fóður: Hluti lyfjafóðursins fellur óhjákvæmilega í gegnum möskva sjókvíanna.
- Saur frá laxinum: Stór hluti virka efnisins skilst út óbreyttur eða sem niðurbrotsefni með saur fisksins.
- Binst við botnset: Efnið er fitusækið. Í stað þess að þynnast út í vatnsbolnum binst það hratt við lífrænar agnir og sest á botninn.
⏱️ Brotnar ákaflega hægt niður í köldum sjó:
- Niðurbrotshraði efnisins veltur á hita, súrefni og birtu. Í djúpum, köldum og súrefnissnauðum botnlögum getur hálfunartími farið yfir 100 til 175 daga, og leifar mælst marga mánuði eftir lyfjagjöf.
- Sé lyfið notað reglulega safnast það hraðar upp en það brotnar niður.
⚠️ Óvissuþættir og reynsla nágrannaþjóða:
Áhrifin ná lengra en áður var talið: Lengi vel gerðu líkön ráð fyrir að efnið mældist fyrst og fremst innan við 25 til 100 metra frá kvíunum. Umfangsmiklar rannsóknir skosku umhverfisverndarstofnunarinnar (SEPA) hafa hins vegar leitt í ljós mælanleg áhrif á botnkrabbadýr mun lengra frá sjókvíunum við ákveðnar straumaðstæður. Í kjölfar þessara rannsókna voru umhverfismörk hert verulega í Bretlandi.
Gagnaskortur á Íslandi:
Flestar rannsóknir á efninu koma frá Skotlandi, Noregi og Kanada. Rannsóknum á langtímaáhrifum og niðurbrotshraða í lágum sjávarhita í íslenskum fjörðum er enn verulega ábótavant.
Þetta þýðir að á meðan lúsin er drepin á eldislöxunum í sjókvíunum situr botnfallið eftir á botni fjarðanna með ófyrirséðum afleiðingum fyrir viðkvæmt villt botndýralíf sem á allt sitt undir óröskuðu lífríki.